Tôn giáo trên nước Việt - p2 - Mỏ vàng hình chữ S

phần 2

MỎ VÀNG HÌNH CHỮ S

Nếu như nói về tinh thần tín ngưỡng tâm linh và thờ cúng, thì nếu Việt tộc đứng thứ nhì, chắc không ai dám đứng thứ nhất. Có thể nhiều người nghe sẽ thấy không thuyết phục vì so với tinh thần tôn giáo như trong các đạo Hồi giáo, Ấn Độ giáo, hay Thiên Chúa giáo,… dường như biểu hiện tổ chức của người Việt trong vấn đề tâm linh có phần thua kém. Vâng, nghĩ như thế là đúng nhưng xin lưu ý, đó chỉ là biểu hiện về mặt tổ chức mà thôi. Cái phần tâm linh của người Việt không phát lộ ra ngoài nhiều như các dân tộc khác mà nó ẩn tàng và len lỏi sâu thẳm trong từng ngóc ngách tâm hồn người Việt theo một kiểu rất khó hiểu dù là với chính bản thân một người Việt nào đó. Cũng phải nói thêm rằng hãy đừng lầm tưởng giữa sự cuồng tín với tinh thần tâm linh cao độ.

Trong suốt chiều dài tồn tại và hình thành nên nền văn minh của mình, dân tộc Việt đã không tổ chức bất kỳ một hệ thống niềm tin nào, không có lối chính trị thần quyền nào, vậy mà vẫn lưu truyền văn hóa theo dòng lịch sử được, để đến thế kỷ 21 này, vẫn là một đất nước, một dân tộc có nét riêng. Cái trình độ tâm linh của dân tộc Việt đã đạt đến một mức đủ cao để dẫn dắt nó một cách vô hình tướng, không hiển lộ con đường ra ngoài để người ta thấy được nhưng chiêm nghiệm đủ lâu sẽ thấy rõ ràng là dân tộc vẫn đi theo con đường riêng của nó. Đôi khi nghe người ta chế nhạo bằng cách hỏi kháy thế này: tại sao dân Việt không có những công trình kiến trúc đồ sộ, những công trình vĩ đại sánh với các nước khác, những pho kinh sách, những áng văn, tiểu thuyết, trường thiên văn chương kinh điển,… Thì tôi chỉ muốn trả lời câu hỏi này nhưng không phải cho người ngoài nghe mà là cho chính những đồng bào cùng nghe: thứ nhất là chúng ta có chứ không phải là không, nhưng di sản thuộc thể loại đó của dân tộc đã không được lăng xê nhiều nên thế giới và chính chúng ta cũng ít biết. Thứ hai là: đúng, chúng ta không có nhiều những thứ đồ sộ, hoành tráng khi so với các nước khác, nhưng ai, dân tộc nào tồn tại bao lâu thì chúng ta cũng tồn tại bấy lâu. Một dân tộc nhỏ bé, không có những thứ to lớn mà vẫn trường thọ không hề thua kém so với những dân tộc to lớn khác, và không hề nằm ở một nơi heo hút không ai thèm dòm ngó đến; thì chỉ có thể là người ta không thấy cái to lớn mà nó có thôi. Mình không thấy không có nghĩa là nó không tồn tại. Và tôi mừng vì chính mình cũng không thấy được cái đó là cái gì. Thú thật là chưa bao giờ tôi mừng vì mình ngu dốt về một vấn đề gì đó đến như vậy.

Vào năm 2014, tờ điện báo Washington Post có bài viết tựa là: Đức Giáo Hoàng Francis hướng về phương Đông, nhắm đến một tương lai mới cho giáo hội Tây phương của ngài. Đức giáo hoàng đây chính là người đứng đầu ngoại diện của giáo hội Công Giáo La Mã Vatican, còn việc hướng về phương Đông thì có lẽ đã diễn ra từ lâu rồi, nhưng trong tình hình mới của thế kỷ 21, chúng ta mới được nghe báo chí nói tới.

https://www.washingtonpost.com/national/religion/pope-francis-heads-east-pointing-to-a-new-future-for-his-western-church/2014/08/08/82ef917c-1f20-11e4-9b6c-12e30cbe86a3_story.html

Vào thế kỷ thứ 16, thế giới thờ Thượng Đế chứng kiến một cuộc cách mạng tôn giáo, đó là phong trào Kháng Cách (Reformation) do mục sư Martin Luther khởi xướng. Nhiều người cũng chung niềm tin vào đấng tối cao nhưng không đồng tình với Vatican đã tách ra xây dựng các nhà thờ theo quan điểm riêng của họ và được gọi là “Những người phản kháng” (Protestants). Ở Việt Nam ngày nay, tôn giáo đi theo con đường này hay được gọi là đạo Tin Lành.

Có thể nói, thế kỷ 16, với phong trào Kháng Cách đó, có thể xem như một sự đỉnh điểm quyền lực đạt thành đối với giáo hội Công Giáo La Mã, từ đó về sau, rất nhiều sự nổi lên của những người chung một lòng tin vào đấng Jesus Christ là đấng cứu thế nhưng không tuân phục theo Vatican. Thần quyền của Vatican ở Âu châu, cái nôi của nó bắt đầu lung lay. Thế kỷ 16 cũng là thời điểm mà đạo Công giáo La Mã truyền vào Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc, và nhiều nước khác; riêng ở Trung Hoa thì từ lâu trước đó. Có thể thấy tuy Giáo hội La Mã bắt đầu suy vi ở Âu châu nhưng lại mở ra nhiều nhánh mới ở các châu lục khác mà trong đó có Á châu.

Cũng vào thế kỷ 16 này, ở nước Đại Việt đang là triều đại Lê Trung Hưng. Tức đã sau 20 năm nội thuộc nhà Minh của nước Tàu và bị người Hán cướp mất rất nhiều sách vở và đồ vật quý giá, cũng như bị áp đặt lối sống Hán nho lên nhân dân rất sâu. Tôn giáo ở nước Việt vào giai đoạn này gồm đạo Phật Bắc Tông, trường phái Đại Thừa phổ độ chúng sinh, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của Trung Hoa chủ yếu ở đất của nhà Lê; cùng lúc đó thì đạo của người Chăm và người Miên ở phía nam chữ S chịu ảnh hưởng của Ấn Độ. Giai đoạn này, cũng là giai đoạn phát triển sung túc của người Kinh nước Đại Việt, đánh đổi bằng sự hy sinh của khối người Chăm. Hệ tư tưởng Hán nho thịnh hành lấn át hệ tư tưởng Ấn Độ, Phật giáo Bắc Tông kiểu Trung Hoa là phái Phật giáo chủ đạo trên toàn cõi. Theo dần dần với sự hình thành dãy đất hình chữ S như ngày nay đương gọi là Việt Nam, với một tâm hồn bẩm sinh có thiên hướng tâm linh mạnh mẽ, người Việt đã dần dần nhu nhập các hệ tư tưởng của Trung và Ấn rồi chuyển hóa nó thành như một thứ của mình từ lúc nào không hay. Đến thế kỷ thứ 19, dân tộc Việt vì họa thực dân mà phải chuyển mình một lần nữa. Sự chuyển mình lần này cũng thúc đẩy tất cả những hạt giống của tất cả các tôn giáo đã gieo vào mảnh đất hình chữ S nảy mầm. Như gặp được thời và nước phù hợp, hạt giống Công giáo La Mã đã nẩy trước từ lâu, và lúc này nó càng sinh trưởng mãnh liệt hơn. Với một hệ thống tổ chức chặt chẽ hơn tất cả những tôn giáo khác, Công giáo La Mã vươn mình từ Bắc chí Nam Việt Nam. Không chịu lép vế, các hệ tư tưởng chịu ảnh hưởng của Trung Hoa cũng nẩy mầm, lớn mạnh nhất là Phật giáo Bắc Tông.

Từ thế kỷ 16 trở đi, thế giới chứng kiến một sự lan tỏa, dù là Âu hay Á, mọi thế lực đều lan tỏa, cứ như có một sự thúc đẩy của thời thế vậy. Nơi mảnh đất Việt, nhiều hạt giống từ khắp các nơi cũng len lỏi đến. Tuy rằng hay kể hai khối tôn giáo lớn là Công giáo và Phật giáo, nhưng cũng không thể quên những tôn giáo khác do di dân du nhập vào tính cho đến nay, như: các tôn giáo do người Minh Hương tị nạn nhà Thanh sang, các tôn giáo theo chân người Chăm ở miền Tây (ngoài lãnh thổ Việt Nam) đi vào, các tôn giáo mới du nhập gần đây,… Nói tóm lại, đến đầu năm 2021, kể ra cũng có đầy đủ các tôn giáo và hệ tư tưởng thuộc đủ mọi nơi Đông Tây Kim Cổ đã du nhập vào nước Việt rồi. Không chỉ là ba khối Trung Hoa, Ấn Độ và La Mã nữa mà thôi, mà còn Trung Đông, Đông Á,… và có lẽ cũng phải nói luôn là chủ nghĩa vô thần nữa. Thật không ngoa khi bảo rằng Việt Nam không gì là không có.

Với một bầu tâm linh bẩm sinh dồi dào nơi người Việt, lại chưa được khai thác nhiều, có chăng thì các tầng lớp lãnh đạo dân tộc thời Lý Trần Lê Nguyễn cũng khai thác “nhín nhín” mà thôi, thì nước Việt Nam đúng là một mỏ các vàng cho các dạng tổ chức không chỉ về tôn giáo mà còn về mọi dạng tổ chức niềm tin khác. Tuy nhiên, để khai thác được mỏ vàng tâm linh nơi dân tộc Việt thì không dễ tí nào. Đến giờ, đã qua hai thập niên của thế kỷ 21 rồi, tôi vẫn chưa thấy có thế lực nào thành công trong việc biến dân tộc Việt thành một dân tộc sùng đạo của mình được mặc dù họ thuyết giảng rất nhiều. Tôi biết, sẽ có kha khá người bất đồng với ý kiến này bởi họ thấy người theo đạo ở các tôn giáo ngày càng đông và số lượng người mặc áo xám, áo nâu, hay đeo thánh giá; cũng như số người nam mô, a men, a lah ngày càng tăng,… Nhưng tôi xin bảo với họ rằng, coi vậy chớ không phải vậy đâu à nghe. Mỗi tôn giáo đều trình bày về sự ưu việt của họ đối với các tôn giáo khác, cho dù ngoài miệng, để dĩ hòa vi quý, họ vẫn hay nói “tôn giáo nào cũng tốt”; nhưng dường như các tôn giáo đã quá chú trọng đến số lượng nên số tín đồ đi theo họ ngày càng đông nhưng lòng tin và sự hiểu biết thì không bắt kịp với con số kia là mấy. Nên, một lần nữa: nước Việt không dễ “xơi”.

Để thay cho lời tạm kết phần này, tôi ghi tóm tắt ra những hệ tư tưởng lớn đã định hình văn hóa đạo ở các tổ chức tôn giáo có mặt ở nước ta. Đó là các khối tư tưởng sau:

Khối Trung Hoa: Phật giáo Bắc tông, đạo giáo hỗn dung của người Minh Hương tị nạn nhà Thanh truyền sang. Mang ảnh hưởng văn hóa và chính trị Trung Hoa.

Khối Ấn Độ: Phật giáo nói chung đặc biệt là các phái Nam tông truyền từ Thái và Miên qua. Mang ảnh hưởng văn hóa thần thánh kiểu Hindu ở Ấn pha trộn văn hóa Thái và Miên.

Khối Tây Phương: Công giáo, các phái Tin Lành, và những phái thờ Jesus khác nói chung. Mang ảnh hưởng của nền văn minh Âu châu; trong đó Công giáo thì mang nét cổ kính của La Mã cổ đại, còn Tin Lành thì mang nét hiện đại kiểu toàn cầu hóa chuẩn Mỹ USA.

Khối Trung Đông: Hồi giáo, Do Thái giáo, và các tôn giáo khởi và vẫn giữ tại vùng Trung Đông; mang đặc trưng là… rất Trung Đông.

(*) Khối Trung Đông có thể đặt chung với khối Tây phương nhưng hiện tại cứ tạm tách ra cho đơn giản và dễ hiểu sơ sơ trước.

Bốn vùng tư tưởng lớn nêu trên là bốn vùng ảnh hưởng lên văn hóa chủ đạo của các tôn giáo. Phân ra đặc trưng sẽ thấy, khối Trung Hoa là khối tự do tư tưởng nhất nhưng lại vướng phải sắc tướng nặng nề nhất, thích mê tín, không lạ khi vàng mã cũng từ đây truyền sang nước ta. Còn khối Ấn Độ thì cao siêu nhưng vì quá cao siêu nên tách rời thực tại và thiên về hành xác khổ hạnh. Trong khi đó khối Tây phương lại chặt chẽ về tư tưởng nên không có sự tự do nhiều, nhưng nằm vào cái nôi của văn minh kỹ nghệ nên tuy tư tưởng độc thần bó hẹp nhưng thực tế lại có nhiều ngõ lách để phát triển nhờ vào khoa học kỹ thuật, kết quả là tiến rất bốc. Riêng khối Trung Đông là khối tư tưởng gò bó nhất, và không có được sức của khoa học kỹ thuật giải tỏa như khối Tây phương nên duy tâm rất nặng, đôi khi dẫn đến cuồng si, đổi lại khi không bị cuồng tín thì lại tâm đạo trong sáng, chan hòa và ít sắc tướng hơn hẳn ba khối còn lại.

Và bốn vùng tư tưởng này trên đường đến nước Việt để mưu cầu tương lai cho tôn giáo của mình đã có nhiều trộn lẫn rất đặc sắc. Trong đó có những trộn lẫn với nhau, những trộn lẫn với văn hóa bản địa trên đường thiên di, và những trộn lẫn với văn hóa bản địa của nước Việt ở ngay sở tại.

Câu hỏi là mỏ vàng tinh thần của nước Việt sẽ dành phần cho ai đây?